اقدام ملی به سوی مرجعیت علمی

ﻃﺮح ﻣﺮﺟﻌﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ در ﻧﻈﺎم آﻣﻮزش ﻋﺎلی ﮐﺸﻮر، اﮔﺮ ﺑـﻪ ﻋﻨﻮان آﺧﺮﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ از ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ و ارﺗﻘﺎء ﻋﻠﻤﯽ در ﻧﻈﺎم آﻣﻮزش ﻋـﺎﻟﯽ اﺳﺘﻘﺮار ﯾﺎﺑﺪ، ﻣﺴﯿﺮ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﺷﺪن آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ و داﻧﺸﻤﻨﺪان اﯾﻦ ﺣﻮزه را ﻣﺤﻘـﻖ  ﻣـ ﯽﺳﺎزد  و ﻣﻮﺟـﺐ ﺣﺮﮐﺖ از ﺗﻮﺳﻌﮥ ﻋﻠﻤﯽ ﺑﻪ ﺗﻮﺳﻌ ﮥ ﻣﻠﯽ ﺷﺪه و ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان اﻟﮕﻮ و راﻫﺒﺮدي ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮاي ﻣﺮزﺷﮑﻨﯽ داﻧﺶ در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷـﻮد. امام خمینی (ره) در وصیت نامه سیاسی الهی خود می فرمایند: « اكنون مبارزه،‌ مبارزه علمی و تلاش و كوشش در راه تحقق اهداف است». در کلام رهبر فرزانه انقلاب حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای(مدظله‌العالی) نیز بارها این جملات تاکید شده است که: « کشور باید به عزت علمی برسد. هدف هم باید مرجعیت علمی در دنیا باشد. همین طور که شما امروز ناچارید برای علم و دستیابی به محصولات علمی به دانشمندان وکتاب‌هایی مراجعه کنید که مربوط به کشورهای دیگرند، باید به آنجا برسیم که جوینده‌ی دانش، طالب علم، مجبور باشد سراغ شما و کتاب شما بیاید؛ مجبور باشد زبان شما را یاد بگیرد تا بتواند از دانش شما استفاده کند. هدف باید این باشد. این یک آرزوی خام هم نیست ... یقیناً روزی خواهد رسید که شما ببینید مرجعیت علمی یافتن دانشگاه‌های ایران و دانشمندان ایران چیز دور از دسترسی نیست؛ خیلی نزدیک به شماست. شما جوان‌ها یقیناً این را خواهید دید؛ من تردیدی ندارم». این سخنان مبین آن است که ایستادن ایران بر بلندای علمی جهان آرزویی دست نایافتنی نیست؛ چرا که ایران تا چندی پیش با معرفی دانشمندانی همچون ابن سینا، جابربن حیان طوسی، رازی و ... بر این قله رفیع تکیه زده بود. گذر زمان، حوادث تلخ حاکم بر کشور همچون استعمار غرب، حکومت پهلوی و جنگ تحمیلی و  اگر نگوییم تعلل ورزی؛ اما بتوان گفت سهل انگاری دانشمندان ایرانی، منجر به تنزل رتبه علمی ایران در جهان گردید. لذا تلاش برای باز پس گیری جایگاه برتر علمی، امری دشوار نخواهد بود. در متن سیاست‌های کلی علم و فناوری نیز به صراحت عبارت " ارتقاء جایگاه جهانی کشور در علم و فناوری و تبدیل شدن ایران به قطب علمی و فناوری جهان اسلام"  تاکید شده و این تکلیف بر دوش جامعه علمی کشور نهاده شده است

سلسله گفتارهای مرجعیت علمی

در سلسله گفتارهای منتشر شده از سوی مرکز ملی تحقیقات راهبردی آموزش پزشکی که به سرپرستی استاد گرانقدر جناب آقای دکتر شهرام یزدانی صورت پذیرفته است تمامی آنچه را که باید در مورد مرجعیت علمی بدانیم تا بتوانیم در مسیر آن گام برداریم به اشتراک گذاشته شده است (https://nasrme.ac.ir/scientific-hegemony). این مجموعه مشتمل بر 30 عنوان مجزا پیرامون مباحث راهبردی و کاربردی در مفهوم سازی و نحوه گسترش مرجعیت علمی در کشور می باشد که در ادامه به صورت اجمالی به آن ها پرداخته شده است:

• اولین گفتار این مجموعه با عنوان " جایگاه مرجعیت علمی در گفتمان معاصر توسعه ایران" با تاکید بر بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی که آرمان بزرگ انقلاب اسلامی را " آمادگی برای ظهور و تمدن سازی بیان نموده اند"، آغاز شده است. در این مبحث " مرجعیت علمی" یکی از مباحث کلیدی گفتمان های معاصر بیان شده و تلاش نموده است با روش تحلیل گفتمانی ، پیشینه و پس زمینه گقتمانی مرجعیت علمی معرفی گردد.
• در گفتارهای دوم تا پنجم، انواع رویکردها به مرجعیت علمی معرفی شده است. در رویکر رقابتی به رتبه ایران در تولید دانش در همه حوزه های علمی و جایگاه ایران در مقایسه با کشورهای جهان اشاره شده است؛ در رویکرد فرآیندی از دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی کشور به عنوان خاستگاه تولید و توسعه دانش نام برده شده است اما با دیدگاهی نقادانه این رویکرد را که به واسطه آنکه مبتنی بر پارادایم جایگاه ملی ما نمی باشد را مورد سوال قرار داده است؛ در رویکرد سازه چند لایه نیز به مدلی 13 طبقه ای اشاره شده است که برای ساحت های یک دیسیپلین و رشته در نظر گرفته می شود و بیان شده است که وقتی در مورد مرجعیت صحبت می شود هر 13 طبقه برای ما معنا ایجاد می کند.
• در گفتار های ششم تا دوازدهم به اهمیت مزیت های رقابتی در برنامه جامع توسعه آکادمیک دانشگاه پرداخته شده است و بیان شده است که ادعای مرجعیت علمی حتما" مستلزم حرکتی سریع، برنامه ریزی شده و بی وقفه در تولید و توسعه علمی می باشد. برای توسعه آکادمیک راهبردهای مختلفی وجود دارد که برخی ها به "مزیت های رقابتی" و برخی ها به "اولویت های ملی" توجه می کنند که در گفتار های بعدی از این سلسله مباحث به کرات کار شده و چگونگی شناسایی و سرمایه گذاری روی آن ها مورد تاکید قرار گرفته است. در این مباحث عنوان شده که زمانی که مزیت رقابتی به منصه ظهور برسد غایت موسسه ای یا قطب علمی تحقق یافته است و سطوح مختلف قطب های علمی و طیف فعالیت های قطب های علمی معرفی شده است. در این مبحث با ارائه الگوی هرمی ارتباط قطب های علمی بیان شده و مطرح شده است که در یک رشته یا حوزه دانشی خاص ممکن است قطب های علمی متعددی در سطوح مختلف وجود داشته باشد. سپس با تشریح وضعیت فعلی قطب های علمی کشور به معرفی وضعیت ایده آل و حمایت هایی که ستاد به صورت بالقوه از انواع این قطب ها به صور Recognition، support، و Delegation  می تواند انجام دهد، پرداخته شده است.
• در گفتارهای سیزدهم تا بیستم ماموریت های ویژه آکادمیک مورد توجه قرار گرفته است. در این مباحث مطرح شده است که دانشگاهی که از مزیت رقابتی برخوردار است می تواند مسیر پیشرفت، مرجعیت و تبدیل به قطب علمی شدن را پیش بگیرد؛ اما وقتی حمایت های ستادی و تقسیم کار ملی و ماموریت های ویژه پیش می آید این مزیت رقابتی بایستی با اولویت های ملی همراستا باشد. لذا تجمیع مزیت و اولویت ملی است که ما را به سمت ماموریت ویژه سوق می دهد. در این بحث آمده است که اسناد بالادستی سیاستی و کلان علمی کشور مثل نقشه جامع علمی کشور ، نقشه جامع علمی سلامت، سند توسعه راهبردی رشته مقاطع آموزش عالی سلامت، برنامه های توسعه پنج ساله و ... است که به نوعی اولویت های ملی را مشخص می نماید. این اتفاق در پروژه مرجعیت علمی در سطح وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی صورت پذیرفته است که روش شناسی و متودولوژی آن مورد بحث قرار گرفته است. در حال حاضر در 4 حوزه و  20 زیر حوزه را به عنوان حوزه های با اهمیت راهبردی تلقی شده است و همراستایی اولویت ها تدوین شده است.
• در گفتار های پایانی از "خط زمانی حرکت به سمت مرجعیت علمی" سخن به میان آمده است و این سوال مطرح شده است که برای رسیدن به مرجعیت علمی Time line راهبردی ما چه شکلی باید داشته باشد؟ گفتارهای بعدی این مجموعه بر بحث های متوالی همچون: خط زمانی راهبردی (Strategic Timeline)، نقشه راه راهبردی(Strategic Roadmap) و برنامه راهبردی (Strategic Plan) استوار شده است. اما از آنجا که دانشگاه ها در برنامه آکادمیک علاوه بر مرجعیت علمی باید اهداف غایی مثل پاسخگویی اجتماعی، درآمد زایی، گذار به سمت دانشگاه های کارآفرین و ... را مد نظر قرار دهند، غایت های توسعه آکادمیک در مباحثی جداگانه مورد بحث قرار گرفته است و در انتها شکل و شمایل برنامه راهبردی تمایز یافته دانشگاه ها ارائه خواهد شد.
• در این مباحث با اشاره به برنامه ریزی نیروی کار و تخمینی که باید از نیروی کار مورد نیاز در آینده داشته باشیم، قواعد کلی در سه سطح تصمیم گیری، اعطای مجویز و تسهیم تربیت نیروی انسانی مورد نیاز موسسات مطرح و معرفی شده است. همچنین به نقش استعداد های درخشان و نخبگان در دستیابی به مرجعیت علمی اشاره شده است. ارتباط بین نخبگان و مرجعیت علمی ارتباطی دوسویه معرفی شده و لذا نهادهای دانشی برای نیل به مرجعیت نیازمند جذب و توانمندسازی و بکارگیری استعداد های درخشان و نخبگان هستند. همچنین توسعه هویت نخبگانی و صلاحیت های نخبگانی در استعداد های درخشان مستلزم فعالیت در جوامع یادگیری تجربی (قطب های علمی) می باشد. نقش های مختلفی که نخبگان می توانند در سیستم های علمی به ایفای نقش بپردازند تشریح شده است. نهادهای مختلف کشور از جمله آموزش و پرورش، آموزش عالی و ... نیز بایستی در شناسایی، پرورش، جهت دهی، حمایت و پایش عملکرد نخبگان نیز به طور مداوم و فعالانه مشارکت داشته باشند.
• در گفتار بیست و پنجم به "اهمیت توسعه میان رشتگی در نیل به مرجعیت علمی" مورد بحث قرار گرفته است. در این مبحث میان رشتگی رویکردی عملگرایانه برای حل مسائل پیچیده مطرح شده که در بحث مرجعیت علمی از اهمیت خاصی برخوردار است. باید ببینیم حوزه ای را که به عنوان تمرکز یا تمایز خود در نظر گرفته ایم با کدامیک از دیسیپلین ها و رشته های دیگر تمایلات دارند و گره خورد ه اند یا ادغام آنها باعث ارزش افزوده شده تا بتوانیم مرزهای کاری را به جلو ببریم. در این مبحث مدلی ارائه شده است و بیان شده است که از عمق یک رشته که شامل فلسفه رشته می باشد تا سطح یک رشته که شامل فعالیت های آن و حاکمیت و استانداردهای آن می باشد می توانند به هم گره بخورند و در سطوح مختلف ادغام صورت پذیرد. لذا زمانی که دانشگاه های علوم پزشکی قصد دارند به مفهوم همگرایی علوم فکر کنند با 152 مفهوم برای ادغام مواجه هستند که فضای تصمیم گیری ایشان را گسترده تر می کند. البته لازم نیست همه به موازات یکدیگر صورت بگیرد اما به طور قطع می تواند حوزه هایی که برای همگرایی علوم دارند را گسترش دهند.  

معاونت آموزشی از همه اساتید، پژوهشگران، دانشجویان و علاقمندان محترم دعوت می نماید برای استفاده از متن کامل این مباحث که هم اکنون بر روی سایت مرکز ملی تحقیقات راهبردی آموزش پزشکی به آدرس https://nasrme.ac.ir/scientific-hegemony  بارگذاری شده است مراجعه و از نظرات ارزشمند خود ما را بهره مند نمایند.